Teotihuacan

Aztekler bu şehri kurmadı. Onlar buraya geldiğinde piramitler zaten yüzlerce yıldır boştu, teraslar toprakla örtülmüştü ve caddeyi ot basmıştı. Yine de düzenli olarak buraya yürüdüler, kalıntıların arasını kazdılar, sunularını bıraktılar ve hükümdarları hac için geldi. Meksika Vadisi'nin en güçlü devleti, kimin yaptığını bilmediği bir şehre saygı duruşuna gidiyordu.

Bugün kullandığımız isim de onlardan kalma. Teotihuacan, Nahuatl dilinde bir ad ve kabaca "tanrıların yaratıldığı yer" anlamına geliyor. Şehri gerçekten kuran insanların kendilerine ne dediğini, hangi dili konuştuklarını bilmiyoruz. Ne bir kral adı, ne bir hanedan listesi, ne de çözülmüş bir yazı var.

Kimsenin Yüzü Yok

Şehir milattan önce 100 civarında kurulmaya başladı ve birkaç yüzyıl içinde dünyanın en büyük yerleşimlerinden biri oldu; nüfus tahminleri yüz bin ile iki yüz bin arasında değişiyor. Bütün kent tek bir ızgara plana oturtulmuştu ve o ızgara kuzeyden birkaç derece saptırılmıştı — yani şehir kurulmadan önce açısı seçilmişti.

En dikkat çekici şey ise olmayan şey. Maya şehirlerinde kralların portreleri, adları, tahta çıkış tarihleri her yerdedir. Teotihuacan'da yok. Ne bir hükümdar heykeli, ne kesin bir kral mezarı, ne kişisel bir zafer sahnesi. Duvar resimlerinde bireyler değil, birbirine benzeyen figürler, tanrılar ve törenler var. Bu yüzden bazı araştırmacılar şehrin tek kişi tarafından değil, birkaç soylu hane ya da kurul tarafından yönetildiğini düşünüyor.

Halkın yaşadığı yer de alışılmadıktı: kentte iki binden fazla, tek katlı, avlulu, duvarla çevrili konut bloğu vardı ve bunların içinde birden fazla aile birlikte oturuyordu. Bir mahallede Oaxaca'dan gelenlerin kendi mezar geleneğiyle gömüldüğü, bir başkasında Körfez kıyısından ve Maya bölgesinden gelen çanak çömleğin yoğunlaştığı görülüyor. Şehirde yabancı mahalleleri vardı.

Yanan Merkez

Milattan sonra 6. yüzyılın ortalarında bir yerde şehrin tören merkezi yakıldı. İlginç olan, yangının nereye düştüğü. Ateş rastgele değil; Ölüler Yolu boyunca sıralanan tapınaklarda ve seçkin yapılarda yoğunlaşıyor, sıradan konut bloklarında değil. Bu da olayın dışarıdan gelen bir ordudan çok, içeriden gelen bir kalkışma olabileceğini düşündürüyor.

Şehir o günden sonra da bir süre yaşamaya devam etti, ama bir daha asla o ölçeğe dönmedi. İnsanlar kaldı, iktidar gitti.

Teotihuacan'ın etkisi kendi vadisiyle sınırlı değildi. Maya yazıtlarında 378 yılına tarihlenen bir kayıt var: Siyaj K'ak' adında biri Tikal'e varıyor, ve aynı gün Tikal'in kralı ölüyor. Ardından şehrin başına Teotihuacan bağlantılı bir hanedan geçiyor. Bin kilometreden uzak bir mesafede, bir günde.

Yıldızlı Tavanlı Tünel

2003'te şiddetli bir yağmurdan sonra Tüylü Yılan tapınağının önünde zemin çöktü ve altında bir delik açıldı. Delik, tapınağın altına doğru yaklaşık yüz metre uzanan, on sekiz metre derinlikte, kasten kapatılmış bir tünele iniyordu.

Tünel dar ve tehlikeli olduğu için içeriye önce uzaktan kumandalı robotlar sokuldu. Bulunanlar tuhaftı: on binlerce nesne, deniz kabukları, kauçuk toplar, kehribar, ve zeminde küçük cıva birikintileri. Duvarlar ve tavan ise toz haline getirilmiş pirit ve benzeri madenlerle kaplanmıştı; meşale ışığında bu yüzey yıldızlı gökyüzü gibi parlıyor. Tünelin sonuna doğru, sıvı cıvanın göl gibi durduğu, kabartma bir manzara oluşturulmuş.

Yani birileri, yerin on sekiz metre altında, minyatür bir yeraltı dünyası inşa etti ve sonra girişi kapattı. Kim için yapıldığı, içeride kimin gömülü olduğu ya da olup olmadığı hâlâ tartışılıyor.

Bugün

Bir uyarı: bugün Güneş Piramidi'nde gördüğünüz basamaklı profil tam olarak orijinal değil. 20. yüzyılın başında yapılan büyük onarımda piramidin dış kaplamasının önemli bir kısmı sökülmüş ve yapı, bir kademe fazlasıyla yeniden kurulmuştu. Yani dünyanın en tanınan piramitlerinden birinin siluetinde, yüz yıllık bir hata var.

Alan 1987'den beri UNESCO Dünya Mirası listesinde ve Meksika'nın en çok ziyaret edilen arkeolojik yeri. Asıl baskı çevresinden geliyor: koruma sınırındaki araziler üzerinde kaçak yapılaşma girişimleri oldu, ve 2021'de tampon bölgede iş makineleriyle yapılan tahribat çalışmaları durdurma noktasına getirdi. Ziyaretçi baskısı nedeniyle büyük piramitlere tırmanmak da artık serbest değil.