Yezd Tarihi Şehri

İran'ın merkezindeki Lut ve Kavir çöllerinin birleştiği yerde, uçsuz bucaksız sarı kumların arasından yükselen kerpiç bir şehir yükselir. Burası, dünyanın en eski kerpiç (adobe) yerleşimlerinden biri olan tarihi Yezd şehridir. Yezd’in çatılarına uzaktan baktığınızda göze çarpan ilk şey, gökyüzüne doğru uzanan yüksek, pencereli kulelerdir. "Bâdgir" yani rüzgar yakalayıcı olarak adlandırılan bu yapılar, çöl sıcağında elektrik veya makine olmadan çalışan mükemmel birer doğal klima sistemidir. Kuleler, yukarıda esen en hafif çöl esintisini bile yakalar, aşağıda yer alan serin su havuzlarına doğru üfler ve evlerin içini kavurucu çöl sıcağında buz gibi soğuturdu.

Yezd halkı, çölün o acımasız ve susuz doğasıyla mücadele etmek yerine, onunla tam bir uyum içinde yaşamayı seçmiş ve su kaynaklarını "Kanat" adı verilen yüzlerce kilometrelik yeraltı tünelleriyle şehre taşımıştı.

Kerpiçten Örülen Labirentler

Kentin sokakları, çöl sıcağından korunmak için yüksek duvarlı ve üstü kemerli dar geçitlerle (kuçe) tasarlanmıştır. Bu mimari yapı, günün her saatinde sokaklarda gölge alanlar yaratarak insanların rahatça yürümesini sağlardı. Yezd, aynı zamanda antik Pers dini olan Zerdüştlüğün dünyadaki en önemli merkezlerinden biriydi. İslamiyet'in gelişinden sonra da bu izole çöl şehri, Zerdüşt inancının ve kültürünün güvenli bir sığınağı olmaya devam etti.

Kentin en önemli yapılarından biri olan Yezd Zerdüşt Ateş Tapınağı (Ateshkadeh), mimarisiyle sadeliği temsil eder. Tapınağın girişinde, iyilik ve kötülük arasındaki savaşı simgeleyen, insan başlı ve kanatlı yarı tanrı Faravahar kabartması ziyaretçileri karşılar.

Bin Beş Yüz Yıllık Sönmeyen Ateş

Tapınağın merkezinde, koruyucu cam bir bölmenin arkasında, büyük bir bronz kap içinde yanan kutsal bir ateş bulunur. Bu ateş sıradan bir ateş değildir; Zerdüşt rahipleri tarafından milattan sonra 470 yılından beri kesintisiz olarak beslenmiş ve korunmuştur.

Farklı tapınaklardan taşınarak Yezd'e getirilen bu ateş, bin beş yüz yılı aşkın süredir hiç sönmemiştir. Ateş, Zerdüştlükte saflığın, aydınlığın ve tanrı Ahura Mazda'nın yeryüzündeki ışığının sembolüdür. Rahipler günde birkaç kez badem veya kayısı odunlarıyla bu ateşi beslemeye devam ediyor.

Kentin hemen dışındaki çöl düzlüğünde yükselen iki çorak tepenin zirvesinde ise "Sessizlik Kuleleri" (Dakhmeh) yer alır. Zerdüşt inancına göre toprak, su ve ateş kutsaldır; bu yüzden ölü bedenlerin toprağa gömülmesi ya da yakılması elementleri kirleteceği için yasaktır. Ölüler bu yüksek kulelerin tepesindeki açık alana bırakılır, etleri yırtıcı kuşlar tarafından temizlendikten sonra kuruyan kemikleri kulelerin merkezindeki derin kuyularda toplanırdı. "Gökyüzü defini" adı verilen bu gelenek, 1970'lerde sağlık gerekçeleriyle yasaklanana kadar bu kulelerde kesintisiz olarak uygulandı.

Bugün

Yezd Tarihi Şehri, 2017 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edilmiştir. Şehirdeki en büyük tehdit, kerpiç binaların yapısından kaynaklanmaktadır. Çamur, saman ve kilden yapılan bu geleneksel yapılar, nadir de olsa yağan şiddetli çöl yağmurlarında erime tehlikesiyle karşı karşıyadır.

Ayrıca yeraltı su kanallarının (kanat) kuruması ve modern beton binaların kentin tarihi silüetini bozması diğer önemli sorunlardır. Restoratörler, kerpiç duvarları korumak için saman ve çamur karışımından oluşan geleneksel sıvaları her yıl yenilemektedir. Yezd, rüzgar kulelerinin serinliği ve bin beş yüz yıllık sönmeyen ateşiyle, insanın çölün kalbinde kurduğu en inatçı ve en estetik vaha olmaya devam ediyor.