Özgürlük Anıtı

Haziran 1885'te Fransız savaş gemisi Isère New York limanına girdiğinde, ambarında iki yüz on dört sandık vardı. Sandıkların içinde, üç yüz elli parçaya ayrılmış bir kadın heykeli. Sorun şuydu: heykelin üstüne konacağı kaide bitmemişti. Para yoktu. New York'un zenginleri ilgilenmiyor, Kongre yardım etmiyor, başka şehirler "bize verin, biz dikeriz" diyordu. Parçalar sandıklarda bekledi.

Devreye gazeteci Joseph Pulitzer girdi. Gazetesi The World'de bir kampanya başlattı: kim ne gönderirse, adı gazetede basılacaktı. Çocuklar harçlıklarını gönderdi, işçiler birkaç sent yolladı. Beş ay içinde yüz bin dolardan fazla toplandı; bağışçı sayısı yüz yirmi bini geçiyordu ve büyük çoğunluğu bir dolardan azını vermişti. Kaide tamamlandı. Dünyanın en ünlü heykellerinden birinin altındaki taş, küçük paraların üst üste yığılmasıyla alındı.

Fikir Fransa'dan gelmişti. Hukukçu Édouard de Laboulaye, Amerikan bağımsızlığının yüzüncü yılı için Fransızların bir armağan vermesini önerdi. Heykeltıraş Frédéric Auguste Bartholdi işi üstlendi. Bartholdi'nin aklında zaten devasa bir figür vardı; birkaç yıl önce Süveyş Kanalı'nın girişi için fener taşıyan bir köylü kadın heykeli tasarlamış, Mısır Hidivi'ne sunmuş ve reddedilmişti. New York'taki heykel o fikrin yeniden doğuşu sayılır.

Heykelin teknik zorluğu boyutunda. Kırk altı metre yüksekliğindeki figür, kalınlığı yaklaşık iki buçuk milimetre olan dövme bakır levhalardan oluşuyor. Bu kadar ince bir kabuk kendi başına ayakta duramaz; içine bir iskelet gerekir. İlk mühendis Viollet-le-Duc 1879'da ölünce iş, Paris'teki kulesi henüz yapılmamış olan Gustave Eiffel'e geçti. Eiffel'in çözümü bir demir kule ile ona bağlı esnek yaylı çubuklardı: bakır deri rüzgârda ve sıcakta hareket edebiliyor, çatlamıyordu.

Para toplamak için heykel parça parça sergilendi. Meşaleli kol 1876'da Philadelphia'daki sergide gösterildi, sonra yıllarca New York'ta Madison Meydanı'nda durdu; insanlar küçük bir ücretle meşalenin balkonuna çıkıyordu. Başı 1878 Paris Fuarı'nda sergilendi. Heykel 28 Ekim 1886'da Başkan Cleveland'ın katıldığı bir törenle açıldı. Bakır o gün parlak kahverengiydi; bugünkü yeşil rengi yıllar içinde oksitlenerek aldı. 1906'da yeşil lekeler çoğalınca boyanması önerildi, halk tepki gösterdi, vazgeçildi.

İlk yıllar tuhaftı. Heykel bir anıt olarak değil, deniz feneri olarak yönetildi; Deniz Feneri Kurulu'na bağlıydı. Meşale geceleri yanıyordu ama ışığı denizden zor görülüyordu, fener olarak başarısızdı. 1902'de sorumluluk Savaş Bakanlığı'na, 1933'te Milli Park Servisi'ne geçti. Altındaki yıldız biçimli Fort Wood kalesi bugün hâlâ kaidenin temeli. Ada 1956'ya kadar Bedloe Adası'ydı, o yıl Liberty Island adını aldı.

Meşalenin hikâyesi en az bilineni. 30 Temmuz 1916 gecesi, New Jersey kıyısındaki Black Tom adasındaki cephanelik havaya uçtu; Almanya'nın savaş malzemelerini hedef alan bir sabotajdı. Patlama körfezin karşısındaki heykeli sarstı, kolda ve meşalede hasar bıraktı. Meşale o günden sonra ziyaretçiye bir daha açılmadı. Bugün heykelin elinde tuttuğu meşale de orijinali değil: 1986'daki restorasyonda altın varakla kaplanmış yeni bir meşale takıldı, eskisi 2019'da açılan adadaki müzede duruyor.

Aynı restorasyonda iskelet de değişti. Eiffel'in demir çubukları ile bakır levhalar arasındaki yalıtım zamanla çürümüş, iki metal birbirini yiyerek paslanmıştı. Demir çubuklar tek tek söküldü ve paslanmaz çelikle değiştirildi. Dışarıdan bakınca yüz yıllık bir heykel, içeriden bakınca 1980'lerin işçiliği.

Taca çıkmak isteyenler kaidenin üstünden itibaren dar bir sarmal merdivenle yaklaşık üç yüz elli basamak tırmanıyor. Tacın yedi ışını ve yirmi beş penceresi var; pencereler küçüktür, manzara beklediğinizden dardır ama içeriden bakır levhaların arkasını, çekiç izlerini ve içerideki iskeleti görürsünüz. Heykelin asıl etkileyici yüzü belki de içidir.

Dikkat edilmeyen bir ayrıntı daha: heykelin ayaklarının dibinde kırılmış bir zincir ve pranga var. Yerden görülmez. Elindeki tabletin üstünde ise Roma rakamlarıyla 4 Temmuz 1776 yazıyor. Emma Lazarus'un "yorgun, yoksul, özgürce nefes almak isteyen kalabalıklarınızı bana verin" dizelerini içeren şiiri kaide için 1883'te yazıldı ama anıta ancak 1903'te bir plaka olarak eklendi.

11 Eylül'den sonra heykel yıllarca kapalı kaldı; taç 2009'da yeniden açıldı. 2012'de Sandy Kasırgası adayı sular altında bıraktı, taç ancak 2013'te tekrar ziyarete açılabildi. Bugün anıt Milli Park Servisi'nin sorumluluğunda, 1984'ten beri UNESCO Dünya Mirası listesinde ve yılda milyonlarca kişi tarafından ziyaret ediliyor. Adanın alçak olması nedeniyle yükselen deniz seviyesi ve şiddetlenen fırtınalar en çok konuşulan tehdit. Bakır deri yüz kırk yıldır havaya karşı dayandı; altındaki ada aynı garantiyi vermiyor.