Mohenjo-Daro

1922'de Hindistan Arkeoloji Kurumu'ndan R. D. Banerji, Sind'deki İndus kıyısında bir höyüğün tepesindeki Budist stupasını incelemek için geldi. Stupa o zaman bile eskiydi, ikinci yüzyıldan kalmaydı. Ama etrafını kazdıkça altından, stupayla hiç ilgisi olmayan, çok daha düzgün ve çok daha derinlere inen pişmiş tuğla duvarlar çıktı. Höyüğün yerel adı Mohenjo-daro'ydu, Sindhi dilinde kabaca "ölülerin tepesi". Birkaç yıl içinde ortaya çıkan şey, Budist bir anıt değil, o anıttan iki bin yıl daha eski bir şehirdi ve o güne kadar kimse böyle bir uygarlığın varlığını bilmiyordu.

Kimse Kurucusunu Bilmiyor

Mohenjo-daro milattan önce üçüncü binyılın ortasında, yaklaşık MÖ 2500 dolaylarında kuruldu. Onu yapan insanlara bugün İndus ya da Harappa uygarlığı deniyor; ismi kendilerinin ne koyduğunu bilmiyoruz, çünkü yazılarını okuyamıyoruz. Mühürler üzerinde birkaç yüz işaretten oluşan kısa yazıtlar var, ve bir asırdır yapılan onlarca çözme girişimine rağmen üzerinde uzlaşılan bir okuma yok. Kral adı yok, tapınak yazıtı yok, savaş anlatısı yok. Elimizde sadece şehrin kendisi var.

Şehir ise olağanüstü konuşkan. Sokaklar birbirini dik açıyla kesiyor, ana caddeler geniş, ara sokaklar dar. Evler pişmiş tuğladan, çoğunun kendi kuyusu ve banyosu var. Banyoların suyu, duvar diplerinden sokaktaki kapalı kanallara akıyor; kanalların üstü tuğla ya da taş plakalarla örtülü ve belli aralıklarla temizlik için açılabilen bakım noktaları var. Bu, dört bin yıl öncesinin kanalizasyonu. Aynı dönemde dünyanın başka hiçbir yerinde bu ölçekte bir örnek yok.

Höyüğün yüksek kısmında, sonradan "kale" denilen bölgede, Büyük Hamam duruyor. Yaklaşık on iki metreye yedi metrelik, iki buçuk metre derinliğinde, iki ucundan basamaklarla inilen bir havuz. Tuğlalar sızdırmazlık için katranla kaplanmış; çevresinde küçük odalar, bir sütunlu galeri ve kendi kuyusu var. Ne için kullanıldığı tartışmalı; bir ritüel arınma yeri olduğu en yaygın tahmin. Yanında kalın temelleri olan ve "tahıl ambarı" diye adlandırılan büyük bir yapı daha var, ama içinde hiç tahıl izi bulunmadığı için o etiket de kesin değil. Mohenjo-daro'da kesin olan çok az şey var; o yüzden bu kadar ilginç.

Şehir Kendi Üstüne Kaç Kez Yeniden Kuruldu

Kazılar, şehrin aynı yerde defalarca yeniden inşa edildiğini gösteriyor. İndus taşıyor, çamur sokakları dolduruyor, insanlar eski duvarların üstüne yeni duvarlar örüyor. Böylece höyük katman katman yükseldi. Sonra, yaklaşık MÖ 1900 civarında şehir sessizce boşaldı. Yangın ya da yıkım izi yok. Nehrin yatak değiştirmesi, iklimin kuraklaşması ve ticaret ağlarının kopması en çok tartışılan nedenler.

Bir zamanlar ders kitaplarında yazan "katliam" hikâyesi bunlardan biri değil. 1940'larda kazıları yöneten Mortimer Wheeler, sokaklarda bulunan bir avuç iskelete bakarak şehrin istilacılar tarafından kılıçtan geçirildiğini yazmıştı. Sonraki incelemeler iskeletlerin farklı dönemlerden olduğunu ve şiddet izi taşımadığını gösterdi. Teori çöktü, ama çok uzun süre yaşadı.

Şehir dört bin yıl sonra da el değiştirmeye devam etti. Kazıldığında Britanya Hindistanı'nın bir parçasıydı; 1947'de Pakistan'ın oldu. Bulunan en ünlü iki eser bu bölünmeyi tam ortadan gösteriyor: bronz "Dans Eden Kız" heykelciği bugün Yeni Delhi'de, steatit "Rahip Kral" büstü Karaçi'de. Aynı şehirden çıkan iki küçük figür, iki farklı ülkenin müzesinde.

Kazılmayan Şehir

Az bilinen bir gerçek: Mohenjo-daro'da 1960'ların ortasından beri yeni kazı yapılmıyor. Pakistan, açığa çıkarılan yapıların korunamadığını görünce kazıyı durdurdu. Tahminlere göre şehrin büyük bölümü hâlâ toprak altında. Bu durumda toprak, bir arkeolog ekibinden daha iyi bir koruyucu; çünkü açığa çıkan tuğlayı yiyen şey yağmur değil, tuz. Yeraltı suyu duvarların içinden yukarı çekiliyor, yüzeyde buharlaşıyor ve geride bıraktığı tuz kristalleri tuğlayı içeriden ufalıyor. Koruma ekipleri duvarları çamur sıvayla kaplıyor, bazı yerleri yeniden gömüyor.

Bir detay daha: "Dans Eden Kız" sadece on santim boyunda. Kolunda dizi dizi bilezikler, başı hafifçe geriye atılmış, bir eli belinde. Bronzun kayıp kalıp tekniğiyle döküldüğü dört bin yıl önce, bu teknik dünyada yeni yeni ortaya çıkıyordu.

Bugün

Mohenjo-daro 1980'den beri UNESCO Dünya Mirası listesinde ve Pakistan'ın Sind eyaletinin sorumluluğunda. Tehditler sıralı: tuz, yeraltı suyu seviyesinin yükselmesi, ve sel. 2022'deki muson selleri Sind'in büyük kısmını suya gömdü; sitede duvarlar çöktü, kanallar doldu ve koruma bütçesi bir anda yetersiz kaldı. Alanın yanında ziyaretçi sayısını artırmak için yapılan etkinlikler de tartışılıyor; 2014'te höyüğün üzerinde kurulan bir festival sahnesi arkeologları ayağa kaldırmıştı.

Stupa hâlâ höyüğün tepesinde duruyor; 1922'de Banerji'nin gördüğü manzara bugün de orada. Altındaki şehir ise hâlâ büyük ölçüde kazılmamış ve hâlâ okunamamış durumda. Kimin kurduğunu bilmediğimiz bir şehir, kimin koruyacağı sorusunu her sel mevsiminde yeniden soruyor.