Kizhi

Onega gölünün ortasındaki uzun ve dar bir adada, ağaç sınırının hemen üstünde, tamamı ahşaptan yapılmış bir kilise duruyor. Yirmi iki kubbesi var ve kubbeler tek bir kütlede değil; kademeler hâlinde, aşağıdan yukarıya küçülerek diziliyor. Uzaktan bakınca bir bina değil, üst üste yığılmış bir orman siluetine benziyor.

İsa'nın Suret Değiştirmesi Kilisesi 1714'te tamamlandı. Yapıldığı yer, Rusya'nın kuzeybatısında, Karelya'da, taşın az ve ormanın çok olduğu bir bölge. Malzeme seçimi bu yüzden zorunluluktu: çam, ve kubbelerin kaplaması için titrek kavak.

Çivisiz Olan Ne, Olmayan Ne

Kizhi'yle ilgili en çok tekrarlanan cümle, "tek bir çivi kullanılmadan yapıldı" cümlesidir. Bu doğrunun bir kısmıdır ve dikkatli söylenmeye değer.

Binanın gövdesi gerçekten çivisiz. Kütükler uçlarından oyularak birbirine geçiriliyor; köşede her kütük bir öncekinin oyuğuna oturuyor ve yapı kendi ağırlığıyla kilitleniyor. Metal bağlantı yok, harç yok. Bu, bölgenin yüzyıllardır kullandığı marangozluk tekniği; kiliseye özel bir icat değil.

Ama kubbelerin üstündeki pullar farklı. Lemeh denen bu küçük titrek kavak levhaları — hepsi birlikte otuz bini aşıyor — çakılarak tutturuluyor. Yani "hiç çivi yok" cümlesi tam olarak doğru değil. Doğru olan şu: taşıyıcı sistem çivisiz, kaplama değil.

Titrek kavak seçimi de tesadüf değil. Bu ağacın odunu yağmurda ıslanınca şişip birbirine kenetleniyor, kuruyunca gümüşe çalan gri bir renk alıyor. Kubbelerin havaya göre renk değiştirmesi bundan.

Usta Ve Baltası

Anlatılan bir hikâye var: kiliseyi bitiren usta marangoz Nestor, baltasını göle atmış ve "böylesi ne vardı ne de olacak" demiş. Bu bir efsane; kaydı yok, ustanın kim olduğu da bilinmiyor. Ama hikâyenin kendisi de bir belge sayılır — insanların bu binaya nasıl baktığını gösteriyor.

Kilisenin yanında iki yapı daha var: 1764 tarihli Şefaat Kilisesi ve 1862'de eklenen çan kulesi. Üçü birlikte, çevresini saran ahşap çitle beraber "pogost" denen bir avlu oluşturuyor.

Ayakta Duramaz Hâle Gelmesi

Ahşap yapıların düşmanı zaman değil, sudur. Kilisenin alt kütükleri, zeminden yükselen nemi yüzyıllarca emdi ve çürümeye başladı. Yirminci yüzyılın sonlarında yapı ciddi biçimde eğrilmişti; çöküş riski gerçekti.

Uygulanan çözüm alışılmadıktı. Binanın içine çelik bir iskelet kuruldu ve kilise, kütük sıraları hâlinde bölümlere ayrılarak bu iskeletle yerinden kaldırıldı. Çürüyen kütükler tek tek çıkarıldı, sağlam olanlar yerinde bırakıldı, yenileri eski tekniğe göre yontularak takıldı, sonra bölüm geri indirildi. İşlem aşağıdan yukarıya doğru, yıllara yayılarak yapıldı ve 2020 civarında tamamlandı.

Yani çivisiz yapılmış bir bina, ayakta kalabilmek için içine geçici bir metal omurga aldı ve parça parça kendi üstüne yeniden kuruldu.

Bugün

Kizhi Pogost 1990'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Ada bugün açık hava müzesi olarak düzenlenmiş durumda; Karelya'nın başka yerlerinden getirilen ahşap evler, değirmenler ve şapeller de burada toplanmış.

Asıl kırılganlık malzemenin kendisinde. Ahşap yanar, çürür ve donma-çözülme çevrimleriyle çatlar. Alanda yangın önlemleri kapsamlı, ama nihai koruma tek bir müdahale değil, sürekli bakım: her yıl gözden geçirilen, gerektiğinde tek tek değiştirilen kütükler ve pullar.