Gyeongbokgung Sarayı

1592 baharında Japon ordusu güney kıyısına çıktı ve üç hafta içinde başkente dayandı. Kral Seonjo, saray halkıyla birlikte bir gece yağmur altında kuzeye doğru yola çıktı. Arkasında bıraktığı Gyeongbokgung, o hafta yandı. Yangını kimin çıkardığı dört yüz yıldır tartışılıyor: bazı kayıtlar kralın kaçtığını öğrenen şehir halkının köle kayıtlarını tutan binaları ateşe verdiğini yazar, bazıları işgal ordusunu suçlar. Sonuç aynı: Joseon hanedanının ana sarayı kül oldu ve iki yüz yetmiş yıl boyunca küle kalacaktı. Bu, sarayın ilk yıkımıydı; sonuncusu olmadı.

Yeni Bir Hanedana Yeni Bir Başkent

Yi Seong-gye 1392'de Goryeo hanedanını devirip Joseon'u kurduğunda, başkenti de değiştirmek istedi; yeni hanedan eski sarayda oturmayacaktı. Bugünkü Seul'ün bulunduğu Hanyang'a taşındı ve 1395'te burada yeni saray tamamlandı. Adını ve içindeki binaların adlarını, hanedanın ideolojik mimarı sayılan Jeong Do-jeon koydu. Gyeongbok, kabaca "gökten gelen büyük kutsama" anlamında, eski bir Çin şiirinden alınmıştı. Saray, arkasındaki Bugaksan dağı ile önündeki şehir arasında, kuzey-güney ekseni üzerinde kuruldu: ana kapı Gwanghwamun, onun ardında taht salonu Geunjeongjeon, daha arkada kralın ve kraliçenin özel bölümleri. Joseon'un devlet düzeni bu eksende somutlaşıyordu; ziyaretçi her kapıdan geçtikçe kralın biraz daha yakınına ama bir kademe daha yüksek bir avluya çıkıyordu.

İki Yüz Yetmiş Yıllık Boşluk, Sonra Büyük Yeniden İnşa

1592'den sonra hanedan sarayı yeniden yapmadı; krallar yanındaki daha küçük saraylarda oturdu, Gyeongbokgung'un arazisi boş kaldı. Onu yeniden ayağa kaldıran, 1860'larda çocuk yaştaki Kral Gojong adına ülkeyi yöneten babası Heungseon Daewongun oldu. 1865'te başlayan inşaat birkaç yılda bitti ve yüzlerce binadan oluşan devasa bir kompleks ortaya çıktı. Maliyeti hazineyi sarstı; Daewongun parayı bulmak için yüksek değerli yeni bir sikke bastırdı ve bu karar enflasyona yol açtı. Saray yeniden kraliyet merkezi oldu, ama sadece otuz yıl kadar.

Az bilinen bir detay, bu dönemden. 1887'de sarayın kuzeyindeki Geoncheonggung bölümünde Kore'nin ilk elektrik ışığı yandı. Edison'un şirketinden getirilen jeneratör, yanındaki göletin suyuyla soğutuluyordu ve sıcak su balıkları öldürdüğü için saray halkı lambalara "su ateşi" benzeri lakaplar taktı. Dört yüz yıllık bir saray planının içinde, gölet kenarında, bir dinamo homurduyordu.

Aynı Geoncheonggung, 1895 ekiminde sarayın en karanlık gecesine sahne oldu. Japon ajanları ve onlarla hareket eden bir grup, gece sarayı bastı ve Kraliçe Min'i, sonradan İmparatoriçe Myeongseong olarak anılacak kadını öldürdü. Gojong birkaç ay sonra saraydan kaçıp Rus elçiliğine sığındı ve bir daha Gyeongbokgung'a taşınmadı.

Parça Parça Sökülen Saray

1910'da Japonya Kore'yi ilhak etti ve sarayın ikinci yıkımı başladı; bu kez yangınla değil, planla. Binaların büyük çoğunluğu söküldü, satıldı ya da taşındı. 1926'da ana kapıyla taht salonu arasına, sarayın eksenini keserek, Japon Genel Valiliği'nin büyük taş binası dikildi. Gwanghwamun kapısı yerinden kaldırılıp doğu duvarına taşındı. Saray arazisi sergilere açıldı. Bu bir mimari karar değil, bir mesajdı: hanedanın ekseni artık başka bir gücün binasının arkasında kalıyordu.

Gwanghwamun Kore Savaşı'nda yandı, 1968'de betondan yeniden yapıldı. Valilik binası ise 1945'ten sonra bir süre hükümet binası, sonra ulusal müze olarak kullanıldı ve tam elli yıl boyunca sarayın önünde durdu.

1995'te, kurtuluşun ellinci yıl dönümünde, Kore hükümeti binayı yıkma kararını uyguladı. 15 Ağustos'ta kubbenin tepesindeki kule parçası bir vinçle kaldırıldı; kalabalık izledi. Yıkım tartışmalıydı; bazıları binanın da tarihin parçası olduğunu savundu. Bina gitti ve sarayın önü ilk kez yetmiş yıl sonra açıldı.

Bugün

Saray 1990'dan beri süren bir yeniden inşa programının ortasında. Hedef, 1860'lardaki kompleksin önemli bir bölümünü özgün planlara göre ahşapla yeniden yapmak. Heungnyemun kapısı 2001'de, Gwanghwamun 2010'da ahşap olarak ve özgün yerinde yeniden açıldı; kapının önündeki taş platform 2023'te tamamlandı. Her birkaç yılda yeni bir bina ortaya çıkıyor ve program onlarca yıl daha sürecek. Bu yüzden Gyeongbokgung, dünyadaki az sayıda "hâlâ inşa edilen" tarihi saraydan biri.

Alan devletin kültür mirası kurumunun sorumluluğunda ve Seul'ün tam ortasında, hükümet binalarının ve gökdelenlerin arasında duruyor. Gwanghwamun'un önündeki meydan şehrin gösteri ve protesto alanı; yani sarayın kapısı hâlâ siyasetin tam karşısında. Hanbok giyen ziyaretçiler ücretsiz giriyor ve günün belli saatlerinde kapıda nöbet değişimi canlandırması yapılıyor. İki kez yok olan bir saray için fena bir üçüncü hayat değil.