Giza Piramitleri

2013 yılında, Kızıldeniz kıyısında Vadi el-Carf denen ıssız bir yerde, Fransız bir arkeoloji ekibi bir mağaranın ağzında katlanmış papirüs parçaları buldu. Açılınca ortaya bir çalışma günlüğü çıktı: Merer adında bir ekip başı, adamlarıyla birlikte Nil'in doğu yakasındaki Tura taş ocağından kireçtaşı bloklarını tekneyle alıp Giza'ya taşıyışını gün gün not etmişti. Teslimat noktasının adı "Akhet Khufu" — Khufu'nun Ufku, yani Büyük Piramit. Bugüne kadar bulunmuş en eski yazılı papirüsler bunlar, ve konuları bir inşaat lojistiği.

Dört bin beş yüz yıl sonra, piramidi yapan insanlardan birinin sesi bu kadar sıradan bir şeyden, bir nakliye kaydından geliyor.

Taşı Kim Taşıdı

Büyük Piramit, Dördüncü Hanedan firavunu Khufu için, milattan önce 2600 civarında, yaklaşık yirmi yılda yapıldı. Yanındaki iki büyük piramit oğlu Khafre ve torunu Menkaure'ye ait. Khufu'nunki tamamlandığında yaklaşık 146 metreydi; bugün tepesi ve dış kaplaması gittiği için 138 metre civarında. İçinde iki milyonun üstünde taş blok olduğu tahmin ediliyor.

Herodot beşinci yüzyılda buraya geldiğinde yüz bin kölenin çalıştığını yazdı, ve bu hikâye iki bin yıl tekrar edildi. 1990'larda piramitlerin güneyinde bulunan işçi yerleşimi bunu değiştirdi: fırınlar, yatakhaneler, sığır ve koyun kemikleriyle dolu çöplükler, ve tedavi edilmiş kırık kemikler taşıyan işçi mezarları. Köle değil, beslenen, bakılan ve ölünce piramidin dibine gömülen bir iş gücü. Modern tahminler aynı anda çalışan sayısını yirmi bin civarına indiriyor.

Piramidin kenarları gerçek kuzeye o kadar hassas oturuyor ki sapma bir derecenin çok küçük bir kesri. Bunu pusulasız, yıldızlarla ve gölgeyle yaptılar. Nasıl yaptıkları hâlâ tartışılıyor.

Ne Yaşadı

Piramit bitince üstü parlak beyaz Tura kireçtaşıyla kaplıydı; güneşte ışıldayan düz bir yüzey. Bugün gördüğünüz basamaklı, kumlu görünüm aslında binanın iç dolgusu. 1303'teki bir deprem kaplama taşlarının çoğunu gevşetti, sonraki yüzyıllarda bunlar sökülüp Kahire'deki camilere ve surlara gitti. Khafre'nin piramidinin tepesinde kalan kaplama parçası, hepsinin bir zamanlar nasıl göründüğünün tek kalıntısı.

İçine girenler de oldu. Dokuzuncu yüzyılda Abbasi halifesi Me'mun'un adamları, orijinal girişi bulamayınca kuzey yüzünden bir tünel açtı. Bugün turistlerin kullandığı giriş o tünel. Girdiklerinde mezar odasını boş buldular; Khufu'nun lahdi yerindeydi ama içi çoktan boşaltılmıştı. Kimin, ne zaman yaptığı bilinmiyor.

1798'de Napolyon'un ordusu piramitlerin görüş mesafesinde Memlüklerle savaştı. Askerlerinin yanında getirdiği bilim insanları Mısır'ı sistematik olarak kaydetmeye başladı ve modern Mısırbilim bu seferle başladı sayılır.

Ortaçağ boyunca Arap gezginler ve âlimler piramitleri yazdı, ölçtü, içinde ne olduğunu tartıştı. Avrupa'da ise yüzyıllarca Yusuf'un tahıl ambarı olduğuna inanıldı; Venedik'teki San Marco mozaiklerinde piramitler içine buğday doldurulan yapılar olarak resmedilmiştir. Sfenks'in burnunun Napolyon'un topçuları tarafından kırıldığı hikâyesi ise yanlış: Danimarkalı gezgin Norden'in 1737'de yaptığı çizimlerde burun zaten yok. Kim kırdı bilinmiyor; ortaçağ tarihçisi Makrizi 14. yüzyılda bir sufinin heykeli tahrip ettiğini yazar.

Gömülü Gemi

1954'te Mısırlı arkeolog Kemal el-Mallah, Büyük Piramit'in güney eteğinde büyük kireçtaşı bloklarla kapatılmış bir çukur buldu. İçinde, parçalara ayrılmış, sedir ağacından kırk üç metre uzunluğunda bir tekne vardı. Khufu'nun güneş teknesi — sökülüp gömülmüş, dört bin beş yüz yıl sonra kereste hâlâ sağlamdı. Parçalar yıllar süren bir çalışmayla birleştirildi. Dünyada bu yaşta ve bu bütünlükte başka bir ahşap gemi yok.

Bir detay daha: 2017'de kozmik ışın parçacıklarıyla yapılan bir tarama, Büyük Piramit'in içinde, Büyük Galeri'nin üstünde en az otuz metre uzunluğunda bilinmeyen bir boşluk tespit etti. 2023'te kuzey yüzüne yakın dokuz metrelik bir koridor da doğrulandı. Ne işe yaradıkları bilinmiyor. İnsanlığın en çok incelenmiş yapısı hâlâ içinde girilmemiş odalar saklıyor.

Bugün

Giza Nekropolü 1979'dan beri UNESCO Dünya Mirası listesinde ve Mısır Turizm ve Eski Eserler Bakanlığı'na bağlı. Khufu'nun teknesi 2021'de, platonun hemen yanında inşa edilen Büyük Mısır Müzesi'ne taşındı; müze 2025'te kapılarını tam olarak açtı.

Asıl baskı kumdan değil şehirden geliyor. Giza artık Kahire'nin bir parçası ve yerleşim piramitlerin eteğine kadar dayanmış durumda. Platonun batı tarafından çöle baktığınızda fotoğraftaki boşluğu görürsünüz; doğuya döndüğünüzde apartmanlar başlar. Kirlilik, yeraltı suyu ve ziyaretçi yoğunluğu taşı yıpratıyor. Piramitler dört bin beş yüz yıl boyunca herkesten uzun yaşadı; şimdi hemen yanı başında milyonlarca insanla aynı şehri paylaşıyor.