Ellora Mağaraları

İşe tepeden başladılar. Bazalt yamacın üstünde durup, bir tapınağın olacağı alanın etrafına derin hendekler açtılar ve dev bir kaya kütlesini tepeden dolanarak dağdan ayırdılar. Sonra o kütlenin içine inmeye başladılar: önce kulelerin tepesi, sonra çatılar, sonra sütunlar, sonra zemin. Yukarıdan aşağı, kata kata.

Bunu yapmanın bir tuhaflığı var. Taş üst üste koyarak bir yapı kurarken hata yaparsanız o taşı çıkarır, yenisini koyarsınız. Kaya oyarken çıkardığınız hiçbir şey geri gelmez. Kailasa tapınağının tamamı — sütunları, kemerleri, fil heykelleri, iki katlı kapı yapısı, duvarlardaki yüzlerce figür — tek bir kaya parçasının içinde, hiçbiri sonradan eklenmeden, sadece eksiltilerek ortaya çıkarıldı. Çıkarılan molozun yüz binlerce ton olduğu tahmin ediliyor.

Neden Tam Orada

Ellora, Maharaştra'da, Deccan platosunun bazalt yamaçlarından birinde. Bu yamaç tesadüfen seçilmedi: buradan geçen yol, iç Deccan'ı batı kıyısındaki limanlara bağlayan ticaret hatlarından biriydi. Kervanlar geçiyordu, kervanların parası vardı, ve tüccarlar yol üstündeki manastırlara bağış yapıyordu. Ellora'daki oyma işi bu ekonominin üstüne kuruldu; yamaç, bir yolun kenarında olduğu için yamaç oldu.

Otuz dört mağara var ve hepsi aynı yüzyıla ait değil. Kabaca altıncı yüzyıldan onuncu yüzyıla kadar, birbirini izleyen ve zaman zaman üst üste binen dönemlerde açıldılar. Bir uçta Budist manastır ve ibadet salonları, ortada Hindu tapınakları, diğer uçta Jain mağaraları. Aralarında yüzyıllar var, ama hepsi aynı yamacın üstünde, on dakikalık yürüme mesafesinde.

Bu diziliş, Ellora'yı gezerken fark edilmesi zor bir şeyi görünür kılıyor: farklı inançların art arda aynı yamacı seçmesi. Yeni bir grup geldiğinde eskisinin oyduğu salonları yıkmadı, kayanın biraz ilerisinden devam etti. Kimin ne zaman neden bıraktığı, sonrakinin neden aynı yeri seçtiği tam olarak bilinmiyor — elde sadece yamaç var, üstünde sırayla açılmış otuz dört kapı.

Ahşap Taklidi Taş

Onuncu mağaraya girdiğinizde yukarı bakın. Tavan, tonozlu bir ahşap çatı gibi görünüyor: yan yana dizilmiş, hafifçe kavisli kirişler. Hepsi taş. Tek parça kayadan, ahşap gibi görünsün diye oyulmuş.

Bunun sebebi, o dönemde ibadet salonlarının gerçekten ahşap çatılı yapılmasıydı. Kayaya geçildiğinde tanıdık biçim korundu, sadece malzeme değişti. Yani orada gördüğünüz şey aslında kaybolmuş bir ahşap mimarinin taşa alınmış fotoğrafı — o binalardan hiçbiri günümüze ulaşmadı, ama nasıl göründükleri burada duruyor.

Dağı Sallayan Figür

Kailasa tapınağının alt kısmında, taşın içine gömülü bir sahne var. Bir figür dağın altına girmiş, çok sayıda koluyla yukarı bastırıyor; dağın üstündekiler sarsıntıyı hissediyor, bir kadın figürü korkuyla yanındakine tutunuyor, o ise sakin, ayağını hafifçe bastırıyor ve dağ duruyor.

Kabartmanın anlattığı hikâye bir kenara, teknik olarak yaptığı şey şu: heykeltıraş, sarsıntıyı taşta gösterebilmek için figürleri farklı derinliklere yerleştirmiş. Alttakiler neredeyse tamamen dışarı çıkmış, üsttekiler yüzeye yakın. Işık gün içinde döndükçe gölgeler değişiyor ve panel farklı saatlerde farklı bir sahne gibi duruyor.

Bir de şu anlatılır: yüzyıllar sonra bölgeye hâkim olan bir hükümdar tapınağın yıkılmasını emretmiş, işçiler yıllarca uğraşmış ama yapıyı yıkamamış, sadece bazı heykelleri tahrip edebilmişler. Hikâyenin kaynakları tartışmalı, ama bugün Kailasa'da kırılmış yüzlerle sağlam gövdeler yan yana duruyor.

Bugün

Ellora hiç kaybolmadı. Yakınındaki Ajanta mağaraları yüzyıllarca ormanda unutulup on dokuzuncu yüzyılda tesadüfen bulunurken, Ellora yolun kenarındaydı ve bilinmeye devam etti. Ortaçağ boyunca buraya gelen gezginlerin notları var. 1983'te UNESCO Dünya Mirası listesine girdi.

Asıl sorun malzemenin kendisi. Bazalt sert bir taş ama gözenekli; yağmur mevsiminde su çatlaklardan içeri sızıyor, kuruduğunda tuz bırakıyor ve yüzey pul pul dökülüyor. Buna bir de her yıl gelen milyonlarca ziyaretçinin nefesi, teri ve dokunuşu ekleniyor. Bin yıl boyunca kaya yavaşça aşındı; son elli yılda aşınmanın hızı arttı. Tek parça kayadan oyulmuş bir tapınağın kötü tarafı da bu: bir taş bozulursa yerine yenisini koyamıyorsunuz.