Çin Seddi

2003 ekiminde Çin'in uzaya gönderdiği ilk insan, Yang Liwei, yörüngeden döndükten sonra gazetecilerin ilk sorduğu şeylerden birine cevap verdi: hayır, Seddi görmemişti. Çin ders kitaplarında bile yazan, dünyanın en yaygın şehir efsanelerinden biri, o gün en yetkili ağızdan çürüdü. Kitaplar sonraki baskılarda düzeltildi.

Sed uzaydan görünmüyor; çoğu yerde birkaç metre genişliğinde ve üstünde yükseldiği dağlarla aynı renkte. Ama yerden bakınca tam tersi bir sorun var: nerede başlayıp nerede bittiğini kimse tam olarak söyleyemiyor.

Tek Bir Duvar Değil

"Çin Seddi" aslında iki bin yılı aşan bir sürede, farklı hanedanların, farklı malzemelerle, farklı yerlere ördüğü duvarların ortak adı. İlk parçalar milattan önce 7. yüzyıla, birbirine karşı savaşan beyliklerin sınır duvarlarına uzanıyor. MÖ 221'de Çin'i birleştiren Qin Shi Huang, kuzeydeki bu parçaları birbirine bağlatıp göçebelere karşı tek bir hat kurdu. O duvarlar sıkıştırılmış toprak ve taştan yapılmıştı ve bugün büyük kısmı erimiş durumda.

Bugün fotoğraflarda gördüğünüz taş ve tuğla duvar, gözetleme kuleleri, mazgallar: bunların neredeyse hepsi Ming Hanedanı'na ait, 14. yüzyıl sonundan 17. yüzyıla kadar süren bir inşaat dönemi. 1550'de Moğol lideri Altan Han'ın Pekin'in dışına kadar gelip çevreyi yağmalaması Ming'i ciddi bir duvar programına itti. Pekin yakınındaki Badaling ve Mutianyu gibi ünlü bölümler o dönemin ürünü.

Çin'in 2012'de tamamlanan resmî tarama çalışması, bütün hanedanların bütün parçalarını saydığında 21.196 kilometre buldu. Sadece Ming duvarı bile sekiz bin kilometrenin üstünde.

Harçta Pirinç Var

Ming ustalarının tuğlaları yapıştırmak için kullandığı harcın içinde yapışkan pirinç çorbası vardı. 2010'da Zhejiang Üniversitesi'nden bir ekip bunu kimyasal olarak doğruladı: pirinçteki amilopektin, kireç harcını çok daha dayanıklı ve su geçirmez yapıyor. Altı yüz yıldır yerinde duran tuğlaların sırrının bir kısmı, işçilerin yemeğinden geliyor.

Tuğlaların kendisine de bakın: Ming dönemi tuğlalarının bir kısmı damgalı. Hangi yılda, hangi atölyede, hangi birlik tarafından üretildiği yazıyor. Bir tuğla kötü çıkarsa sorumlusu bulunabilsin diye. Altı yüzyıl önceki bir kalite kontrol sistemi, bugün duvarın üstünde yürürken hâlâ okunabiliyor.

Duvar aynı zamanda bir haberleşme hattıydı. Sırtlar boyunca dizilmiş işaret kuleleri gündüz dumanla, gece ateşle uyarı iletiyordu; bir haber herhangi bir atlıdan çok daha hızlı yüzlerce kilometre yol alabiliyordu. Kulelerde nöbet tutan askerlerin çoğu ailesiyle birlikte duvarın dibindeki köylerde yaşadı; bugün kuzey Çin'deki bazı köylerin adı hâlâ o garnizonlardan geliyor.

Batıya, Gansu'ya doğru gidince malzeme değişiyor. Orada tuğla yok; duvar, kalıpların içine katman katman dövülerek sıkıştırılmış topraktan ve arasına serilmiş kamış tabakalarından yapılmış. Çölde iki bin yıl dayanmış bu toprak duvarlar, doğudaki taş kulelerden daha eski ve daha kırılgan.

İşe Yaradı Mı

Pek değil. Duvarlar Çin'i ne Moğollardan ne de sonradan gelenlerden korudu. 1644'te Mançu ordusu, Shanhaiguan geçidindeki Ming komutanı Wu Sangui'nin kapıyı açmasıyla duvarı savaşmadan geçti ve Qing Hanedanı'nı kurdu. Qing Mançurya'dan geldiği için duvar artık sınır değildi; bakım durdu ve yüzyıllarca öylece bırakıldı. Mao döneminde köylülere tuğlaları alıp ev yapmaları teşvik edildi; kuzeydeki bazı köylerde ahırların duvarları Ming tuğlasından.

Duvarın en ünlü halk hikâyesi de bir kayıpla ilgili: Meng Jiangnü'nün kocası inşaata götürülür ve ölür; kadın duvarın dibinde o kadar ağlar ki bir bölüm yıkılıp kemiklerini ortaya çıkarır. Shanhaiguan'da bu hikâye için yapılmış bir tapınak var.

Ölenler meselesi de var. Duvarı yapanların kaçının öldüğü kayıtlı değil; "bir milyon" gibi rakamlar tahminden öteye geçmiyor. Seddin içine gömülü cesetler hikâyesi halk anlatısıdır; kazılarda duvar dolgusunda insan kemiği bulunmamış.

Bugün

Sed 1987'den beri UNESCO Dünya Mirası ve Çin'in Ulusal Kültür Mirası İdaresi'nin sorumluluğunda. Pekin yakınındaki turistik bölümler yoğun bakımda, bazıları yeni baştan örülmüş sayılır. Sorun geri kalanı.

Çin Seddi Derneği'nin 2015'te yayımladığı tahmine göre Ming duvarının yaklaşık üçte biri tamamen kaybolmuş; kalanın büyük kısmı da kötü durumda. Batıdaki toprak duvarlar rüzgâr ve yağmurla aşınıyor. Doğuda turistler duvar üstünden tuğla söküp götürüyor, köylüler yol açıyor, bazı yerlerde duvarın üstünden kamyon yolu geçiyor. 2016'da Liaoning'de bir bölümün "onarım" adı altında betonla kaplanıp düz bir yürüyüş yoluna dönüştürülmesi ülke çapında tepki yarattı.

Duvarı görmek için uzaya çıkmanıza gerek yok; çoğu kilometresini görmek için ise artık geç kalmış olabilirsiniz.