Borobudur

1814'te Java'nın ortasında, Hollandalı bir mühendis iki yüz kadar işçiyle birlikte bir tepeye balta vuruyor. Tepe, yerlilerin "Budur" diye andığı, ağaçlarla kaplı, toprağa gömülü sıradan bir yükselti gibi görünüyor. Aylar süren temizlik sonunda ortaya bir tepe değil, üst üste dizilmiş taş teraslar, binlerce oyma panel ve yüzlerce taştan Buda çıkıyor. Ada o sırada kısa süreliğine İngiliz yönetiminde; vali Thomas Stamford Raffles söylentiyi duymuş ve mühendis H.C. Cornelius'u göndermişti. Java'nın köylüleri yapının orada olduğunu zaten biliyordu. Dünyanın geri kalanı için Borobudur o gün yeniden var oldu.

Bir Tepeyi Tapınağa Çevirmek

Borobudur'u kim, tam olarak ne zaman yaptı, elimizde bunu açıkça söyleyen bir yazıt yok. Taş oymalardaki yazı üslubundan ve bölgedeki başka kayıtlardan yola çıkan araştırmacılar, inşaatın 8. yüzyılın sonlarından 9. yüzyılın ilk yarısına kadar sürdüğünü, Budizm'i destekleyen Sailendra hanedanı döneminde yapıldığını düşünüyor. Yani yaklaşık yetmiş beş yıl, birkaç kuşak insan, tek bir yapı.

Yapının dehası, başka tapınaklar gibi içine girilen bir bina olmaması. Borobudur doğal bir tepenin üstüne giydirilmiş devasa bir taş elbise. Yaklaşık elli beş bin metreküp andezit, harç kullanılmadan, taşlar birbirine geçmeli yontularak üst üste dizildi. Altta beş kare teras, üstte üç dairesel teras, en tepede tek bir büyük stupa. Ziyaretçi içeri girmez; yukarı çıkar. Saat yönünde dönerek her katı dolaşır ve toplam yaklaşık beş kilometrelik bir yürüyüşle zirveye varır.

Bu yürüyüş bir derstir. Alt teraslardaki 2.600'ü aşkın kabartma panel arzu dünyasından başlar, Buda'nın hayatını ve önceki yaşamlarını anlatarak yukarı çıkar. Kare teraslarda her şey ayrıntılı ve kalabalıktır: gemiler, pazarlar, saraylar, dansçılar. Dairesel teraslara çıktığınızda kabartmalar biter. Orada yetmiş iki delikli stupa var, her birinin içinde zar zor görülen bir Buda heykeli oturuyor. En tepedeki büyük stupa ise kapalı ve boş. Biçim, biçimsizliğe doğru yavaş yavaş çözülüyor. Mimarlık tarihinde bu fikri bu kadar net anlatan başka yapı az.

Unutulmak

Borobudur'un terk edilişi, inşasından daha muğlak. Java'nın siyasi merkezi 10. yüzyılda doğuya kaydı; sebebi belki Merapi yanardağının püskürmeleri, belki saray çekişmeleri. Sonraki yüzyıllarda adada İslam yayıldıkça tapınak önce önemsizleşti, sonra unutuldu. Merapi'nin külü ve tropik bitki örtüsü gerisini halletti. 18. yüzyıl Java kroniklerinde Borobudur kötü şans getiren bir yer olarak anılıyor; bir prensin oraya gidip hastalandığı anlatılır. Yapı orada duruyordu, ama artık kimse ne olduğunu hatırlamıyordu.

Yeniden keşif, yapı için bir o kadar tehlikeli bir dönem açtı. Kafalar kesilip koleksiyonculara gitti, kabartmalar söküldü, Siyam kralına hediye olarak sandıklar dolusu heykel yollandı. 1907'den 1911'e kadar Theodoor van Erp yönetiminde ilk ciddi onarım yapıldı; yukarı teraslar toplandı, stupalar ayağa kaldırıldı. Ama asıl sorun, tepenin içine sızan suyun yapıyı alttan çürütmesiydi.

Gizli Ayak

1885'te J.W. IJzerman en alt terasın taş kaplamasının arkasına baktı ve orada yüz altmış kabartma panel daha buldu. Bu paneller Karmawibhangga adlı metni anlatıyordu: iyi ve kötü eylemlerin sonuçları, cehennemler, cezalar. Ama hepsi inşaat sırasında kapatılmıştı. Neden? En yaygın açıklama, yapının ağırlığı altında alt terasın kaymaya başlaması ve destek için kalın bir taş kuşak eklenmesi. Yani Borobudur'un en kasvetli bölümü, yapı bitmeden kendi kendini gömdü. Bugün sadece güneydoğu köşesinde birkaç panel açık bırakılmış durumda; gerisi hâlâ taşın arkasında.

Bugün

1975 ile 1982 arasında UNESCO ve Endonezya hükümeti yapıyı neredeyse tamamen söktü. Bir milyondan fazla taş tek tek numaralandı, temizlendi, altına drenaj ve beton plaka döşendi, sonra her biri yerine kondu. 1991'de Dünya Mirası listesine girdi. 1985'te bir bombalı saldırı üst terastaki dokuz stupaya zarar verdi; 2010'da Merapi'nin külü yapıyı bir kez daha örttü, bu kez birkaç haftada temizlendi.

Bugün tapınak Endonezya devletinin denetiminde; her yıl Vesak günü Budist rahipler aynı yolu yürüyerek tepeye çıkıyor. Asıl tehdit artık orman değil, ayak. Milyonlarca ziyaretçinin basamakları aşındırması yüzünden üst teraslara çıkış sınırlandırıldı; çıkanlar özel hasır sandalet giyiyor. Taş bin iki yüz yıl kül altında dayandı; şimdi ona zarar veren şey, onu görmek isteyen insanların kendisi.