Bagan Tapınakları

Şafaktan önce bir tapınağın terasına çıkıyorsunuz. Hava griden pembeye dönerken ova yavaş yavaş ortaya çıkıyor ve her yöne baktığınızda gördüğünüz şey aynı: tuğladan kuleler. Onlarca değil, yüzlerce değil; ufka kadar devam eden iki binden fazla tapınak, stupa ve manastır. Irrawaddy Nehri'nin bir kıvrımında, yaklaşık kırk kilometrekarelik bir alanda. Hiçbiri bugün yapılmadı. Neredeyse tamamı birbirini izleyen iki yüz elli yıllık bir inşaat çılgınlığının kalıntısı.

Bagan'ın tuhaflığı şu: diğer eserlerde bir bina anlatılır. Burada ise bir bina yok, bir tutku var. On birinci yüzyıldan on üçüncü yüzyıla kadar bu şehirde yaşayan krallar, soylular ve sıradan zenginler durmadan tapınak yaptırdı. Kaynaklar o dönemde on bin civarında dini yapı inşa edildiğini söylüyor. Ovayı kaplayan tuğla, kurak iklimin sayesinde büyük ölçüde hayatta kaldı.

Bir Kralın Dönüşümü

Her şey 1044'te tahta çıkan Anawrahta ile başlıyor. Bagan o zaman Irrawaddy'nin kıyısında küçük bir krallıktı. Anawrahta bölgeyi birleştirdi ve bugünkü Myanmar'ın ilk büyük devletini kurdu. Ama asıl değişim askeri değil, dini oldu. Geleneksel anlatıya göre güneyden gelen Shin Arahan adlı bir keşiş kralı Theravada Budizmi'ne kazandırdı. Anawrahta 1057'de güneydeki Mon krallığı Thaton'u fethetti ve kutsal metinleri, keşişleri, ustaları başkentine taşıdı.

Bu fetih Bagan'ı inşaat merkezi yaptı. Mon ustaları tuğla kemer ve tonoz tekniklerini getirdi. Anawrahta'nın başlattığı ve halefi Kyanzittha'nın bitirdiği Shwezigon Pagodası, bölgedeki büyük stupaların modeli oldu. Kyanzittha 1105 civarında tamamlanan Ananda Tapınağı'nı yaptırdı; dört yöne bakan dört ayakta Buda heykeliyle Bagan'ın en güzeli kabul edilir. Ondan sonra gelen her kral kendi tapınağını ekledi ve tapınak yaptırmanın dini bir sevap sayılması yüzünden yalnızca krallar değil, parası olan herkes aynı şeyi yaptı.

Tuğlaların Arasına İğne Girmez

Bagan'ın en büyük tapınağı Dhammayangyi, on ikinci yüzyılın ortasında Kral Narathu tarafından yaptırıldı. Kronikler Narathu'yu babasını ve kardeşini öldürerek tahta çıkmış bir kral olarak anlatır; tapınağı bu günahlara kefaret olsun diye yaptırdığı söylenir. Efsaneye göre duvarcılara tuğlalar arasına iğne sokulabilecek kadar boşluk bırakmamalarını emretmiş, bırakanları cezalandırmış. Gerçekten de Dhammayangyi'nin tuğla işçiliği Bagan'daki en sıkısı. Ve tapınak hiç tamamlanmadı; iç koridorlarından bazıları bilinmeyen bir sebeple moloz dolduruldu.

Bu arada şehir sadece tapınaklardan ibaret değildi. Ovada saraylar, ahşap evler, pazarlar ve manastır okulları vardı; ahşap çürüdü, tuğla kaldı. Bugün gördüğünüz manzara, o şehrin yalnızca taşa dökülen kısmı.

Şehrin sonu 1287'de geldi. Kubilay Han'ın Moğol orduları kuzeyden ilerleyince krallık dağıldı. Bagan bir gecede yok olmadı; tapınaklar ibadete açık kaldı, hacılar gelmeye devam etti, ama başkent olmaktan çıktı ve inşaat durdu. Sonraki yüzyıllarda bölgeyi depremler sarstı. 1975'teki büyük deprem yüzlerce yapıyı hasarladı. 2016 Ağustos'unda 6,8 büyüklüğündeki bir deprem yaklaşık dört yüz tapınağı yeniden vurdu.

Dört Dilli Taş

Paylaşmaya değer detay, Myinkaba köyünde bir pagodanın yanında duran taş sütun. 1113 tarihli Myazedi Yazıtı, Kyanzittha'nın oğlu Prens Rajakumar tarafından diktirildi ve aynı metni dört dilde taşıyor: Pyu, Mon, eski Birmanca ve Pali. Eski Birmanca'nın bilinen en eski yazılı örneği bu ve Pyu dilinin çözülmesini sağlayan tek anahtar oldu. Myanmar'ın Rosetta Taşı olarak anılır ve 2015'te UNESCO'nun Dünya Belleği programına alındı. Yani Bagan'da yalnızca bir mimari değil, bir dil de kurtarıldı.

Bugün

Bagan'ın UNESCO Dünya Mirası listesine girmesi 2019'u buldu ve bu gecikmenin bir sebebi vardı. 1990'larda askeri yönetim tapınakları hızla ve tarihi doğruluğu gözetmeden restore ettirdi; yıkık stupaların üstüne beton ve yeni tuğlayla kuleler dikildi, bazı yapılara hiç olmayan eklemeler yapıldı. Uzmanlar bunun zarar olduğunu söyledi ve liste onlarca yıl askıda kaldı.

Şimdi Myanmar Din İşleri ve Kültür Bakanlığı sorumlu, ama ülke 2021 darbesinden beri iç savaşta ve turizm neredeyse durdu. Mart 2025'te Sagaing'de meydana gelen 7,7 büyüklüğündeki deprem ülkeyi sarstı ve Bagan'daki bazı yapılarda da hasar bildirildi. Nehir kıyısındaki tapınaklar erozyonla, ovadakiler depremle, hepsi birden ihmalle mücadele ediyor. Yine de her sabah, birileri bir terasa çıkıp ufka kadar uzanan kuleleri izliyor. Sekiz yüz yıldır bu manzara değişmedi.