Ait Benhaddou

Kervan sabah erken nehri geçerdi. Develer güneyden, Draa vadisinden ve çölün ötesinden gelirdi; yüklerinde tuz, altın tozu, deve derisi, deve kuşu tüyü olurdu. Karşı yakada, kırmızı toprak bir tepenin üstüne yığılmış kule kule evler görünürdü. Kervan orada durur, yem alır, gece kalır, ertesi gün Yüksek Atlas'a tırmanmaya başlardı. Geçidin ötesinde Marakeş vardı.

Ait Benhaddou'nun var olma sebebi bu duraktı. Bir nehir, bir geçit ve geçitten önceki son güvenli gece.

Topraktan Bir Kale

Ksar, Kuzey Afrika'da surla çevrili köye verilen ad. Ait Benhaddou bunların en bilineni; Ounila nehrinin kıyısındaki bir yamaca kurulmuş, dışa kapalı ve içe dönük bir yerleşim. En tepede ortak tahıl ambarı, altında birbirine yaslanmış evler, aralarında dar merdivenli sokaklar.

Malzeme yerin kendisi. Duvarlar kalıp içine dökülüp tokmakla sıkıştırılan topraktan; kerpiç tuğla, saman ve nehir çakılı katılıyor. Ahşap sadece kirişlerde ve kapı çerçevelerinde var. Bu teknikle yapılan bina inanılmaz derecede serin, inanılmaz derecede ucuz ve inanılmaz derecede kırılgan. Kasbaların köşe kulelerindeki kabartma geometrik desenler de aynı çamurdan; kalıpla değil, ıslakken parmakla ve tahtayla açılmış.

Bugün ayakta duran evlerin çoğu 17. yüzyıl ve sonrasına ait. Bu, yerin genç olduğu anlamına gelmiyor; toprak mimarinin doğası gereği, bir yapı bakılmadığı anda kayboluyor ve yerine yenisi yapılıyor. Ait Benhaddou'nun eski olan kısmı taşları değil, yeri.

Yağmurla Yarışmak

Toprak duvarın tek düşmanı su. Bölgede yılda birkaç gün yağmur yağıyor, ama yağdığında sert yağıyor. Bu yüzden her yağıştan sonra aynı iş yapılırdı: aileler nehir kenarında toprakla samanı karıştırır, merdivenlerle duvarlara çıkar ve aşınan yüzeyi elleriyle yeniden sıvardı.

Bu bakım, binadan çok bir alışkanlıktı. Ve bu alışkanlık, insanlar taşındığında ortadan kalktı. 20. yüzyılın ikinci yarısında ailelerin neredeyse tamamı nehrin karşı yakasındaki yeni köye geçti; orada elektrik, su ve okul vardı. Eski ksar'da bugün sadece birkaç hane yaşıyor. Duvarlar hâlâ ayakta, çünkü artık onları sıvayan bir koruma programı var; ama sıvayan artık orada oturan insan değil.

Kamera Arkası

1970'lerden itibaren buraya başka bir kervan gelmeye başladı. Film ekipleri, güneşi, tozu, gölgesiz ışığı ve hiçbir modern nesne içermeyen bir siluet arıyordu. Ait Benhaddou hepsini aynı anda sunuyordu.

Zeffirelli'nin 1977 tarihli dizisi burada çekildi. Ondan önce ve sonra onlarca yapım geldi: Kipling uyarlamaları, Roma arenaları, Haçlı seferi şehirleri, bir fantezi dizisinin köle pazarı. 1983'te elli kilometre ötedeki Ouarzazate'de büyük bir stüdyo kuruldu ve bölge bir film üssüne dönüştü.

Bunun ekonomik sonucu net: rehberlik, ulaşım, figüranlık ve konaklama, çevredeki en istikrarlı gelir kalemleri arasında. Kültürel sonucu daha tartışmalı. Yapımlar zaman zaman sahneye kalıcı ekler yaptı; ahşap ve alçı kapılar, sahte surlar, yeniden şekillendirilmiş cepheler. Bazı onarımlarda toprak yerine çimento kullanıldı. Çimento su geçirmiyor, bu iyi bir şey gibi duruyor, ama duvarın içine giren nemi de dışarı bırakmıyor; nem sıvanın arkasında birikip toprağı çözüyor. Yanlış malzemeyle yapılan onarım, hiç onarım yapmamaktan daha hızlı yıkıyor.

Bugün

Ait Benhaddou 1987'de UNESCO Dünya Mirası listesine girdi. Ziyaretçiler uzun yıllar nehri taş üstünde atlayarak geçti; 2010'ların başında bir yaya köprüsü yapıldı.

Yerin bütün geleceği tek bir soruda toplanıyor: toprak mimariyi, onu yapan hayat orada değilken nasıl ayakta tutarsınız? Cevabın bir kısmı teknik — geleneksel kireç ve toprak sıvaya dönmek, çimentodan uzak durmak, drenajı düzeltmek. Bir kısmı ise değil. Bir ksar, içinde yaşayanların her yağmurdan sonra üstüne çıkıp elleriyle onarmasıyla yapılmış bir şey. 2023 sonbaharında Yüksek Atlas'ı sarsan deprem, bölgedeki toprak yapıların ne kadar ince bir dengede durduğunu bir kez daha hatırlattı.

Ait Benhaddou yüzyıllarca geçitten önceki son duraktı. Şimdi kendisi varış noktası; yüzyıllardır ilk kez, oradan geçmek yerine oraya gidiliyor.